Y Cylch Catholig

Cysylltwch a

Ron Keating rmkeating@hotmail.com

Cartref / Home Cyfarfodydd/Meetings Pererindod/Pilgrimage Encil / Retreat

Pob un yn clywed yn ei iaith ei hun

Erthyglau Links i ddod / coming up Gweddiau Rosary Anthau Mair Priodas

 Eglwysi Hynafol Lalibela, Ethiopia    

Efallai fod tuedd ynom ni Gristnogion i ddod yn gyfforddus ag un ffurf o addoli, ffurf sy’n gyfarwydd i ni yn ein eglwysi a’n capeli. I mi fel Catholig mae hyn yn arbennig o wir, rydw i wedi arfer gyda’r run ffurf o’r Offeren – yn y Ddefod Lladin, beth bynnag – dros y byd. Ond yn gymharol ddiweddar, rydw i wedi dod yn gyfarwydd hefyd gyda’r oedfaon yng Nghapel yr Annibynwyr trwy helpu yn Ysgol Sul y Capel.

 

Ond profiad hollol wahanol ydy mynd i offeren yr Eglwys Uniongred Ethiopia yn Lalibela. Mae unarddeg eglwys, pob un wedi ei hadeiladu trwy naddu’r craig – hynny yw, drwy balu yn hytrach nag adeiladu. Mae cymaint o bethau yn Ethiopia yn hollol wahanol. Dyma’r unig wlad yn Affrica i gadw ei annibyniaeth, er gwaetha’r ymosodiadau o’r Eidal, llwyddodd i gadw ei diwylliant hefyd.  Defnyddia’r wlad galendr gwahanol, wrth i ni gofnodi’r 11eg o Fedi 2015, byddan nhw yn dathlu eu Blwyddyn Newydd yn y flwyddyn 2008! Wrth wneud trefniadau a phobl yna, mae’n rhaid bod yn ofalus a nodi pa galendr rydych chi’n ei gyfeirio ato. Mae eu ffordd o gofnodi amser yn debycach i’r hyn a geir yn y Beibl, eu chweched awr er enghraifft ydy canol dydd. Ac yn wir, yn Lalibela, wrth edrych dros y dyffryn ar ddiwrnod y farchnad roedd hi fel golygfa o’r Beibl. (Gweler llun1 neu lun 1a)

 

Er bod y dystiolaeth yn denau, credir fod llawer o bobl Ethiopia wedi mabwysiadu Iddewiaeth erbyn cyfnod Solomon. Ond gwn mai un o’r cyntaf i gael ei fedyddio fel Cristion gan Philip oedd  Ethiopiad. Yn Actau 8:26-40 ceir disgrifiad llawn o’r hanes ynghyd a’r wybodaeth gefndirol ei fod wedi dod i Jerwsalem i addoli. Lledodd Cristnogaeth trwy waith Sant Frumentius neu Abba Salama – Tad Tangnefedd – o Tyre, Leban, ar ôl 328.  Ymlaen yn y 12fed ganrif, gwyddwn i Frenin Lalibela o Ethiopia ymweld â Jerusalem fel pererin.

 

Tristawyd Cristnogion ym mhobman yn dilyn cwymp Jerwsalem i Saladin yn 1187 oherwydd iddi ddod yn amhosib pererindota i Jerwsalem. Un o’r canlyniadau yn y Gorllewin oedd gwneud Santiago de Compostella yn brif gyrchfan pererinion yn lle Jerwsalem. Ond yn Ethiopia, penderfynodd y brenin adeiladu Jerwsalem Newydd yn Lalibela. Oherwydd y pryder y deuai’r eglwysi newydd dan ymosodiad fe’u hadeiladwyd mewn modd sy’n anweladwy o bellter – fe’u hadeiladwyd trwy naddu i lawr mewn i’r graig yn hytrach nag adeiladu i fyny ar ben y graig.  Yn eu hymgais i greu’r Jerwsalem Newydd aed ati i newid enwau eu hafonydd a hyd heddiw Afon Yordannos (Iorddonen) ydy enw’r afon fach yno. Ers dyddiau Brenin Lalibela, mae’r dre a’r eglwysi wedi bod yn gyrchfan pererinion.(Gweler llun 2).

 

Bet Giyorgis (Gweler llun3) ydy enw’r eglwys enwocaf – enw sy’n golygu “Tŷ Siôr”.  Amhareg ydy prif iaith Ethiopia, iaith sy’n perthyn i’r un grŵp ieithyddol ag Aramaeg – iaith Iesu – a Hebraeg. Mae’r gair ‘Bet’ o’r un tarddiad â ‘Beth’ yn ‘Bethlehem’ (Tŷ Bara).  Ond i gymhlethu pethau, mae sgript yr iaith yn hollol unigryw i Ethiopia ac felly mae’r enwau yn anodd iawn i’w darllen a deall.

 

Eglwys Uniongred Ethiopia ydy’r Eglwys fwyaf ymysg Eglwysi Uniongred y Dwyrain, maen nhw’n perthyn i’r run traddodiad a’r Coptiaid yn Yr Aifft. Bu cryn dipyn o helynt yn eu perthynas ag eglwysi eraill y rhanbarth dros yr hanner can mlynedd diwethaf, ond maen nhw’n ceisio agosáu at yr eglwysi eraill bellach. Un datblygiad diddorol ydy’r newid yn eglwysi gogledd Ethiopia sy’n rhan o’r Eglwys Gatholig. Erbyn hyn mae eu Hofferen yr un fath a’r Offeren Uniongred.  

 

Roeddwn i a fy ngwraig yn lletya ochr draw Afon Yordannos, ac yn gynnar bob bore roedd modd gweld pobl yn eu gwisg hir, wen fel arfer, i’w gweld yn cerdded mewn llinell hir dros y bryniau i’r eglwys. Roedden nhw’n ateb yr alwad i addoli, galwad a ymdebygai’n fwy fel muesin yn galw o finaret Mosg na chlychau eglwysig sy’n gyfarwydd i ni.  

 

O ran ein profiad o fynychu’r offeren yno, roedd naws y gwasanaethau’n teimlo fel cymysgedd o wasanaeth eglwys, synagog a mosg. Roedd gofod yn gyfyng tu mewn i eglwys Bet Emanuel, felly safodd y rhan fwyaf tu allan yn eu clogynnau. Tra roedd yr Offeren yn digwydd ceisiai lawer gyffwrdd muriau’r eglwys, tebyg i’r hyn a welir wrth Wal yr Wylofain yn Jerwsalem. Cydiai lawer mewn hen lyfrau oedd yn cynnwys geiriau’r offeren mewn Ge’ez, yr hen iaith, iaith sy’n fyw yn unig heddiw trwy’r litwrgi.

 

Dros y blynyddoedd rydw i wedi bod yn ddigon ffodus i gael cyfle i addoli gyda cyd-Gristnogion dros y byd. Ymysg y profiadau sy’n aros yn y cof ydy canu’r Adeste Fideles yng Nghadeirlan Beijing, bedydd ymysg Yr Inuit yn yr Eglwys Lwtheraidd yn Yr Ynys Las, offeren orfoleddus mewn eglwys fach dlawd yn uchel yn yr Andes, ac yn nes at adre Y Plygain yn Hen Gapel John Hughes ym Mhontrobert sydd bellach yn Ganolfan Undod Cristnogol. Roedd pob profiad yn wahanol ond ar yr un pryd roedd cymaint yn gyffredin gan ddwyn i gof gweddi olaf Iesu i’w Dad (Ioan 17:21) “Rwy’n gweddïo ar iddynt oll fod yn un”.